Kunst en de dood
Rooshert uitvaart in een bootje

Emy Yuli wordt door haar familie naar Zorgvlied gevaren

Oorsprong van het woord uitvaart

Het woord uitvaart is rond 1280 in de Middelnederlandse vorm ‘utevaart’ in onze taal terechtgekomen als vertaling van het Latijnse woord exsequiae waarmee de (kerkelijke) begrafenisplechtigheid werd bedoeld. Het werkwoord exsequi betekende onder andere ‘tot het einde volgen’. De oerbetekenis van uitvaart kan uitgelegd worden als ‘de handeling waarbij de nabestaanden de overledene tot het einde toe (op zijn laatste tocht, naar zijn laatste rustplaats) volgen oftewel begeleiden.

Hoewel uitvaart een vertaling van een Latijnse term is, is er natuurlijk wel een morfologische verwantschap met het werkwoord uitvaren. De middeleeuwse voorganger daarvan, utevaren, betekende overigens ‘weggaan’ en dat kon zijn te voet, te paard, en in voorkomende gevallen ook op een schip.

Het woord uitvaart wordt terecht gebruikt voor zowel een begrafenis als een crematie.

Kunst en de dood

Uitvaart in de kunst: uitvaart van een kind

In het Ateneummuseum in Helsinki hangt een indrukwekkend schilderij van de Finse schilder Albert Edelfelt, ‘De begrafenis van een kind’ (1879). Op de open vlakte van een meer zien we een roeiboot met zes mensen. In het midden staat, een beetje scheef, een kleine kist waarin een overleden kind. Onder het deksel van de kist komt een wit kanten boordje tevoorschijn, tegen de achterkant rust een houten kruis. Links zit een man met een hoedje aan het roer, voor hem een oudere vrouw in het zwart met een hoofddoek om en (vermoedelijk) een bijbel in haar hand, met daarnaast een wat jongere vrouw die over het water van ons wegkijkt, in donkerblauw en met een grote witte sjaal om. De moeder van het overleden kind?

Voor hen zit een meisje, haar verdrietige blik van ons af, naar beneden, op het water gericht. Aan de rechterzijde zitten een man met pet en een vrouw met een witte hoofddoek aan de roeispanen, met hun blikken naar de anderen gericht. Zo krijgt de kleine kist, die zich precies in het midden van het schilderij bevindt, de volle aandacht, wordt omarmd door deze verdrietige mensen. De kleuren van het schilderij zijn overwegend donkerblauw, blauwgrijs en wit, alleen het hout van de boot en de roeispanen is bruin. Zelfs de kist is blauw, blauw als overheersende kleur van verdriet. En daar is de gele bloem die het meisje in haar hand houdt, en straks misschien op de kist zal werpen als de kist in het graf staat. Het is een prachtig schilderij met een grote mate van psychologisch realisme. De monden zijn gesloten, er wordt niet gesproken, de stilte drong zich als vanzelfsprekend op, alleen het geluid van de slag van de roeispanen en de stuwing van de boot door het water is hoorbaar. Stil verdriet.

 

Met de boot naar Zorgvlied: uitvaart van Emy Yuli

Onlangs, op een heldere dag in september, werd Emy Yuli naar haar eindplek van rust gevaren. Het gezin bracht haar in een kleine boot naar Zorgvlied. Ook hier was veel verdriet en intense liefde. En het beeld van het bootje waarin kleine Emy Yuli omringd door haar dierbaren doet natuurlijk in alles denken aan het schilderij van Albert Edelfelt. Een sereen beeld van de liefde in een notedopje. Klein maar groots.

 

Kunst biedt troost

Kunst toont nieuwe perspectieven inspireert, geeft herkenning en troost. Kunst is ook een teken van leven. Het helpt mensen de wereld op een andere manier te bezien en te beleven.

Ik weet dat troost overal vindbaar is, vooral in kleine dingen. Minimale gebaren en attenties van vrienden en familie. Maar ook in de natuur die maar door blijft gaan en blijft verwonderen. En de kunst, in welke vorm dan ook, kan zeker troostrijk zijn.

 

PERSOONLIJKE KEUZES VAN uw UITVAARTBEGELEIDSTER.

In welke kist wil jij eigenlijk liggen Anne Margriet? Hele goede vraag. En ja, ik heb absoluut een persoonlijke favoriet.

Ik wil niet in een kist. Ik wil in een mand. En wel in de mand van Mandenmakerij De Mythe. Deze wordt door Jan en José met de hand gemaakt van wilgentenen uit hun eigen buurt in Noord-Holland. Ik kies voor de ongepelde wilgentenen, die zijn donker, wat roodbruin-achtig van kleur. Op de bodem ligt een laagje schapenwol, lekker zacht en aards. Ik wil over dat schapenwollenlaagje een eigen lakentje en een eigen kussen onder mijn dode hoofd.

Luchtigheid: contact met de buitenwereld

Het is natuurlijk maar suggestie want dood is dood. ?? Denk ik. Maar ik weet het niet zeker. Er is in een mand nog sprake van enige luchtigheid. Je bent niet hermetisch afgesloten van de buitenwereld, door het vlechtwerk heen stroomt lucht. Als ik nog kon kijken zou ik door de kiertjes heen de hemel kunnen zien. Zoiets.

Altijd als een familie voor deze mand kiest dwalen mijn gedachten even af naar hoe ik zelf, later, ik ben dan heel oud en ik ben het dan helemaal eens met mijn eigen dood (jaja wie weet hoe het loopt) in precies zo’n mand lig.

Mand op maat: puur natuur

De laatste keer dat ik deze mand ‘meemaakte’ , bij de uitvaart van een vrouw van mijn leeftijd en mijn postuur, is nog maar kort geleden. En ik zeg ‘mijn postuur’ omdat deze mand ook speciaal voor wat kleinere mensen gemaakt wordt, indien gewenst.

Mijn eigen liefde voor deze uitvaartmand is zo groot ook omdat ik altijd meemaak dat de mand, het materiaal waarvan deze gemaakt is, en de natuur die de overledene omhult, echt troost biedt aan de familie. Hoe hartverscheurend verdrietig de omstandigheden ook kunnen zijn. De warme pure natuurheid en levendige uitstraling van de mand geeft net dat extra gevoel van geborgenheid. En dat is een goed gevoel.

Levendige uitstraling

In mijn gedachten lopen de wilgentenen uit en ontspruiten er dus frisse, jonge, zachtgroene blaadjes aan mijn mandje. Mijn naasten steken wilde- en tuinbloemen en takjes en blaadjes in en door de mand heen. Ja dit is het romantische beeld dat ik heb als ik denk aan mijn eigen laatste omhulsel.

Mandenmakerij De Mythe in Zuid Schermer, Noord Holland.

Baar gevlochten met de wilg purpurea

Voor nu, nog levend en wel, kan ik dit prachtig mooie werk van harte aanbevelen. Behalve manden zijn er ook wilgentenen ‘bootjes’ en opbaarschalen te krijgen. En dat is ook mogelijk in andere, lichtere kleuren.

Vragen? Bel of mail ons. En u kunt uw eigen wensen natuurlijk vastleggen: de nieuwe druk van ons Wensenboekje is klaar. Stuur ons een mail en wij sturen het naar u toe.

wordt vervolgd