Kunst en de dood
Rooshert uitvaart in een bootje

Emy Yuli wordt door haar familie naar Zorgvlied gevaren

Oorsprong van het woord uitvaart

Het woord uitvaart is rond 1280 in de Middelnederlandse vorm ‘utevaart’ in onze taal terechtgekomen als vertaling van het Latijnse woord exsequiae waarmee de (kerkelijke) begrafenisplechtigheid werd bedoeld. Het werkwoord exsequi betekende onder andere ‘tot het einde volgen’. De oerbetekenis van uitvaart kan uitgelegd worden als ‘de handeling waarbij de nabestaanden de overledene tot het einde toe (op zijn laatste tocht, naar zijn laatste rustplaats) volgen oftewel begeleiden.

Hoewel uitvaart een vertaling van een Latijnse term is, is er natuurlijk wel een morfologische verwantschap met het werkwoord uitvaren. De middeleeuwse voorganger daarvan, utevaren, betekende overigens ‘weggaan’ en dat kon zijn te voet, te paard, en in voorkomende gevallen ook op een schip.

Het woord uitvaart wordt terecht gebruikt voor zowel een begrafenis als een crematie.

Kunst en de dood

Uitvaart in de kunst: uitvaart van een kind

In het Ateneummuseum in Helsinki hangt een indrukwekkend schilderij van de Finse schilder Albert Edelfelt, ‘De begrafenis van een kind’ (1879). Op de open vlakte van een meer zien we een roeiboot met zes mensen. In het midden staat, een beetje scheef, een kleine kist waarin een overleden kind. Onder het deksel van de kist komt een wit kanten boordje tevoorschijn, tegen de achterkant rust een houten kruis. Links zit een man met een hoedje aan het roer, voor hem een oudere vrouw in het zwart met een hoofddoek om en (vermoedelijk) een bijbel in haar hand, met daarnaast een wat jongere vrouw die over het water van ons wegkijkt, in donkerblauw en met een grote witte sjaal om. De moeder van het overleden kind?

Voor hen zit een meisje, haar verdrietige blik van ons af, naar beneden, op het water gericht. Aan de rechterzijde zitten een man met pet en een vrouw met een witte hoofddoek aan de roeispanen, met hun blikken naar de anderen gericht. Zo krijgt de kleine kist, die zich precies in het midden van het schilderij bevindt, de volle aandacht, wordt omarmd door deze verdrietige mensen. De kleuren van het schilderij zijn overwegend donkerblauw, blauwgrijs en wit, alleen het hout van de boot en de roeispanen is bruin. Zelfs de kist is blauw, blauw als overheersende kleur van verdriet. En daar is de gele bloem die het meisje in haar hand houdt, en straks misschien op de kist zal werpen als de kist in het graf staat. Het is een prachtig schilderij met een grote mate van psychologisch realisme. De monden zijn gesloten, er wordt niet gesproken, de stilte drong zich als vanzelfsprekend op, alleen het geluid van de slag van de roeispanen en de stuwing van de boot door het water is hoorbaar. Stil verdriet.

 

Met de boot naar Zorgvlied: uitvaart van Emy Yuli

Onlangs, op een heldere dag in september, werd Emy Yuli naar haar eindplek van rust gevaren. Het gezin bracht haar in een kleine boot naar Zorgvlied. Ook hier was veel verdriet en intense liefde. En het beeld van het bootje waarin kleine Emy Yuli omringd door haar dierbaren doet natuurlijk in alles denken aan het schilderij van Albert Edelfelt. Een sereen beeld van de liefde in een notedopje. Klein maar groots.

 

Kunst biedt troost

Kunst toont nieuwe perspectieven inspireert, geeft herkenning en troost. Kunst is ook een teken van leven. Het helpt mensen de wereld op een andere manier te bezien en te beleven.

Ik weet dat troost overal vindbaar is, vooral in kleine dingen. Minimale gebaren en attenties van vrienden en familie. Maar ook in de natuur die maar door blijft gaan en blijft verwonderen. En de kunst, in welke vorm dan ook, kan zeker troostrijk zijn.

 

rouwbloemen van vilt

Vergeet me nietjes for ever

 

Als iedereen een bloem van vilt mee neemt voor de overledene krijg je een bloemenzee

De schoonheid van wilde bloemen, alsof ze net geplukt zijn!

Inspiratie voor rouwbloemen

Viltbloemen van De Viltbloemist

Een krans was passé maar is weer helemaal terug. Eindeloze mogelijkheden.

De Viltbloemist

Rouwbloemen van vilt:  een mooi alternatief en prachtige manier om een blijvende herinnering (aan de uitvaart) te kunnen koesteren.

Gaat u een tijd van afscheid nemen in? Heeft u vragen over wat er mogelijk is? Daphne de Viltbloemist denkt graag met u mee en wie weet kan zij ook voor u liefdevolle en troostrijke blijvende bloemen maken. U kunt altijd contact met haar opnemen voor overleg.

Voor meer inspiratie en de mogelijkheden kijkt u op de website van De Viltbloemist.

WHATS IN A TEAR van Merle Bergers

Het nieuwe nadenken over -het vormgeven van- de dood. Van zit-lig-kisten tot witte cake: zo denken deze designers over de sterven, de dood, afscheid, uitvaart en rouw

Een virtuele bijna-doodervaring of een app om na het overlijden van je dierbare in contact te blijven. In het Cube Design Museum geven ontwerpers een moderne draai aan de dood.

De tentoonstelling toont hedendaagse ontwerpen rond afscheid nemen, sterven, dood, rouwen en herinneren. Zo’n 50 objecten laten zien hoe ontwerpers van nu invulling geven aan verschillende behoeften en rituelen rondom de dood.

BRIEFKAARS van Jorik Hepworth

Niks mis met een traditionele uitvaart maar het mag ook anders

We kiezen steeds vaker voor een minder traditionele begrafenis. De expositie laat zien hoe designers – vaak na een eigen ervaring – invulling geven aan behoeften en rituelen rondom de dood. Interieurbouwer Sjeng Schellinx denkt bijvoorbeeld dat er behoefte is aan een zit-lig-kist, waarin de overledene wordt opgebaard in een luie stoel. Ontwerpduo Citelli en Bretzel bedachten een biologisch-afbreekbare capsule waarin de overledene wordt geplaatst. Hier wordt na het begraven van de kist een boom op geplant als gedenkteken.

Vertrektijden van doden op hun laatste reis

Elke seconde sterven twee mensen op de wereld. Designer Niek Audenaerd ontwierp daarom Departures, waarbij hij alle overledenen aankondigt als vluchten van vliegtuigen. Ook verliest het dragen van traditionele zwarte kleding terrein. Food-designer Marije Vogelzang ontwierp daarom een volledig witte begrafenis, waarbij zelfs het eten wit is.

Het bespreekbaar maken van de dood kan bijdragen aan de vermindering van de angst voor de dood en het accepteren van sterven als onlosmakelijk onderdeel van het leven.

Praktische informatie over de tentoonstelling

(Re)Design Death is een expositie van het Cube Design Museum in Kerkrade, het eerste museum van Nederland dat volledig in het teken van design staat. De tentoonstelling zal in het Cube Design Museum te zien zijn vanaf 11 februari tot en met 24 januari 2021. Meer informatie vindt u hier

 

Muziek en literatuur over sterfelijkheid op zaterdag 26 oktober.

Tijdens de Dutch Design Week 2019 in Eindhoven organiseert Stichting Watershed samen met Museum Tot Zover twee events over de dood.

Naast een pop-up tentoonstelling van Saskia Aukema -De kist al in huis- in het TAC, is er ook een bijzondere editie van The Last Supper

de diner-performance van Emma Berentsen. Als klap op de vuurpijl is het 26 oktober tijd voor Hallo Dood een live event met optredens van o.a. Typhoon in het Parktheater van Eindhoven.

Hallo Dood is een live event van Watershed in samenwerking met Museum Tot Zover – een avond van muziek, en literatuur over, jawel, de dood. Tijdens deze avond kruipen we op de bank bij die goeie ouwe Magere Hein voor een mooi gesprek over de dood. Met een avond vol prikkelende muziek, literatuur, filosofie en visuele stroomstoten. Met Typhoon, Kader Abdolah, Lucky Fonz III, LouLou Elisabettie, Lisa Weeda en Juliet Gagnon dagen de talenten van Watershed de dood uit: welke rol speelt de dood in ons leven? En waarom zijn we er eigenlijk bang voor?

Zacht en aaibaar
Een kist die aan de buitenkant bekleed is met stof. Tussen de buitenstof en de houten binnenkist zit een zachte gewatteerde tussenlaag.
De kisten voelen zacht aan, aaibaar. Hierdoor voelt de afstand tussen de naasten en de overledene wellicht wat minder groot.
Met behulp van spelden kun je lieve dingen zoals een tekening, een foto, wat losse bloemen of gelukspoppetjes aan de kist vastmaken.

De collectie van Zavadi is te bekijken op Zavadilab

Nieuw is de samenwerking van Zavadi met Janneke Brinkman Salentijn.

De natuur staat centraal in de kisten die bekleed zijn met stof waarop de botanische schilderingen van Janneke’s hand.
Alsof de overledene in een veldbloemenbed is neergelegd.
Liefelijk en volop aandacht voor de natuur. Voor liefhebbers!

 

De man achter het werk zegt: ‘Dierbare voorwerpen van een overledene kunnen een enorme emotionele waarde hebben voor nabestaanden. Vaak verdwijnen deze dingen in dozen op zolder of in laatjes. Ik bied de mogelijkheid om deze voorwerpen in blijvend beeld om te zetten. Ze worden door mij op kunstzinnige wijze gefotografeerd, zodat ze tot in lengte van jaren een dierbare herinnering blijven.’ 

En hij gaat verder: ‘Mijn naam is Floris Kok. Ik ben in 2015 cum laude afgestudeerd als fotografisch vormgever. Voor mijn eerste vrije studieopdracht heb ik een serie beelden gemaakt van de spulletjes die ik in de loop der jaren van mijn inmiddels overleden grootvader had gekregen. Deze voorwerpen zijn waardevolle herinneringen maar toch lagen ze opgeborgen in dozen. Door deze herinneringen als kunstobject te fotograferen, mooi af te drukken en in te lijsten hebben ze weer een plaats in mijn leven gekregen. De herinnering aan mijn grootvader is op deze manier weer levend geworden.’

Beelden van waarde: ‘Ik stond er op dat moment niet bij stil dat dergelijk werk ook voor andere mensen waardevol zou kunnen zijn totdat ik een verzameling voorwerpen van een ouder echtpaar fotografeerde. Hun (klein)kinderen hadden geen belangstelling voor de eigenlijke  voorwerpen hoewel deze wel onlosmakelijk verbonden waren met het leven van hun ouders/grootouders. Het uiteindelijke fotografische beeld vonden zij dan wel weer heel mooi en iets om te bewaren.’

Voor meer achtergrondinformatie en werkwijze van Floris Kok:

De Herinneringsfotograaf

 

De voorstelling DOOD EN ZO speelt dinsdag 14, woensdag 15 en donderdag 16 november in Theater Bellevue

Kort nadat Annemarie Prins en Eva Duijvestein een paar jaar geleden vriendschap sloten, startte hun samenwerking aan ‘het project’ DOOD EN ZO. Het idee voor de voorstelling ontstond bij Annemarie Prins, uit onvrede over het publieke discours rondom sterven. Al te vaak wordt gesproken in grote, abstracte begrippen en vanuit gefixeerde standpunten. Het debat blijft ver verwijderd van het tastbare, lichamelijke, persoonlijke. Er is weinig ruimte voor twijfel en (zelf)onderzoek. In het theater, tastbaar, lichamelijk en persoonlijk als het is, kan volop getwijfeld en onderzocht worden.

Getwijfeld en onderzocht wordt er. De droomdood: zonder lijden en met je dierbaren rond het bed. Het wilde, bij voorbaat verloren gevecht tegen het grote zwart. De lange, moeizame glijvlucht naar het graf. Hij kan verlosser zijn. Of moordenaar. Hij stelt niks voor, want zo belangrijk is een leven niet. Hij is almachtig, want rukt je liefste weg. En wie wil je zelf zijn? Wat doe je? Ga je de dood tegemoet om je naasten je teloorgang te besparen? Of vertrouw je op hun liefde en eindig je als stinkend wrak?

DOOD EN ZO is een interessante, intieme, prikkelende en persoonlijke voorstelling over de vele gezichten van de dood, ze schuurt soms zo hard dat het ongemakkelijk voelt, ze is rauw en vol cynische humor. Hoewel het ook een voorstelling is over vriendschap wordt ze nergens sentimenteel of melancholisch, het is haast wel of elke vorm van genegenheid en warmte ontbreekt. Zelfs de scene waarin Eva Annemarie op schoot neemt heeft iets ongemakkelijks en koels.

Ook het toneelbeeld geeft een ongemakkelijk gevoel. De ruimte is begrensd, het rechthoekig speelvlak van een laagje water geeft een kader waarom heen gelopen kan worden. Het water is zwart, spiegelend, koud en oncomfortabel, De betekenis is? Water is leven? Water spoelt zonden weg? Het blijft voor ons gissen, maar ook dat geeft dan weer betekenis,

Ben je bang? De vraag die telkens terug keert maar eigenlijk niet echt beantwoord wordt is; ‘ben je bang?’ Hoewel het antwoord ja is. Is het zoals bij zovelen niet de angst voor de dood maar voor de levensfase die daar aan voorafgaat die wordt gevreesd.

Wellicht is het tijd dat de discussie over ‘Zelfsterfzaamheid’ (wij vinden het een geniaal nieuw woord) die in Nederland het publieke en politieke debat in z’n greep houdt plaatsmaakt voor de discussie over goede palliatieve zorg in de ruimste zin van het woord. Als uitvaartbegeleiders weten we dat de dood nu eenmaal meestal niet zo elegant is, maar de weg er naar toe kan een hele dierbare zijn voor degene die komt te overlijden maar vooral ook voor de nabestaanden. Als deze op een goede manier bewandeld wordt. Dan zal er naast de agressie, ergernissen, harde en cynische humor uit de voorstelling ruimte zijn voor heel veel liefde, warmte en genegenheid.

Aan het begin van de voorstelling staat Annemarie Prins met haar rug naar de zaal onder een tooi van hertengeweien. Aangezien het beeldmerk van Rooshert een gewei is vonden wij dit een leuke overeenkomstigheid. Het Hert, is het rijdier van de goden en begeleider van de zielen door de duisternis naar het licht. Symbool voor de kringloop van de natuur, vergankelijkheid en wedergeboorte. Het Hert als zinnebeeld voor ‘lokroep naar nieuwe avonturen’. Toen wij naar onze auto terugliepen na de voorstelling kwamen wij de dames Annemarie en Eva tegen en we hebben een kort gesprekje met ze gehad over deze symboliek. Leuk was dat. In de voorstelling zijn de actrices geen personages maar zichzelf, althans, zo lijkt het. De namen van de personages zijn dezelfde als de namen van de actrices. We hebben te maken met echte mensen van echt vlees en bloed. Dat is zowel op het toneel als in de donkerte van het naar huis gaan een goede ervaring.

Gaat het zien. In Bellevue met randprogramma/voorgesprek: (het randprogramma is helaas uitverkocht)  Wo 15 & do 16 nov voorgesprek onder leiding van onze collega uitvaartbegeleider Karel Winterink.

Voor: Iedereen die geïnteresseerd is in het thema sterven en dood.

Door: Noord Nederlands Toneel

Zie voor speeldagen in het land: www.nnt.nl

 

Museum tot Zover besteedt de komende tijd op verschillende manieren aandacht aan eenzaamheid.

Hier besta ik (het boek) door Hester van Hasselt (tekst) en Bianca Sistermans (fotografie)

In eenzaamheid gestorven

In Nederland en België sterven jaarlijks tientallen mensen in volstrekte eenzaamheid. Soms gaat het om daklozen of toeristen, vaker om oude mensen die alleen zijn achtergebleven, een enkele keer om een zuigeling die te vondeling is gelegd. Een groep dichters die zich de Poule des Doods noemt, schrijft speciaal voor deze overledenen poëzie.

De eenzame uitvaart

Het idee om een gedicht aan een eenzaam overledene (mee) te geven komt van Bart FM Droog –stadsdichter van Groningen- die vindt dat we iemand niet stilletjes mogen begraven. Hij ziet poëzie als afscheidsritueel. Zorgvuldig gekozen woorden om het bestaan te bekrachtigen van iemand die anders ongezien zou verdwijnen.

Aan iedere eenzame uitvaart kleeft een verhaal, waarvan vaak alleen het einde bekend is: de plaats van overlijden. Soms is er ook een naam, een woning of een buurman die iets kan vertellen. Het kleine beetje informatie dat de dichter van de gemeente krijgt, vormt een eerste aanknopingspunt voor het gedicht. Vaak gaat hij zelf nog op onderzoek uit: naar de plek des onheils, het huis waar iemand is overleden of een bocht in een gracht waar iemand uit het water is gehaald. Dan begint de dichter te schrijven. Een paar dagen zet hij alles aan de kant voor de eenzaam overledene. Tot slot draagt hij het gedicht op de crematie of begrafenis voor. Van dat gedicht wordt een kopie op het gemeentehuis bewaard, voor het geval zich ooit een familielid meldt.

De eenzame uitvaart legt de kwetsbaarheid van onze huidige samenleving bloot: de dood maakt genadeloos zichtbaar hoe groot eenzaamheid kan zijn. Uit recente cijfers blijkt dat eenzaamheid een groeiend probleem is dat we niet mogen onderschatten. Het bestaat ongezien in ons midden. Misschien moeten we waakzamer zijn.

Monument van medemenselijkheid

Hester van Hasselt en Bianca Sistermans ontmoetten de dichters van ‘De eenzame uitvaart’. Zij werden geraakt door het humane karakter van deze uitvaarten. Van Hasselt sprak met hen over poëzie, eenzaamheid en de dood. Sistermans portretteerde de dichters en maakte foto’s bij dit monument van medemenselijkheid.

in Museum tot Zover is het werk nu ook te zien in de tentoonstelling ‘Hier besta ik’.

 

Nederland, Amsterdam, 13 augustus 2012, dichter F. Starik loopt achter de kist aan tijdens een eenzame uitvaart op begraafplaats Sint Barbara Amsterdam. Foto: Bianca Sistermans

Poëzie en fotografie staan centraal in de tentoonstelling waar eenzaamheid niet alleen zichtbaar wordt, maar ook duidelijk wordt hoe kunst in het algemeen – en poëzie en fotografie in het bijzonder – de pijnlijke plekken in ons bestaan weet aan te raken. Van Hasselt en Sistermans brengen het belang van dit dichters-initiatief in beeld, en dit reikt verder dan de individuele dode. Uiteindelijk gaat het erom hoe je als samenleving zorg draagt voor elkaar. Het comité van aanbeveling voor ‘Hier besta ik’ bestaat uit Gerdi Verbeet, Youp van ’t Hek, Humberto Tan en Eberhard van der Laan. Van der Laan zegt over de eenzame uitvaart: “Dat wat voor het slordige oog zinloos lijkt, is een ultiem gebaar van beschaving.”. De tentoonstelling wordt op 22 september door Gerdi Verbeet geopend en is te zien tot 11 februari.

Museum Tot Zover, Kruislaan 124, Amsterdam.